{"id":13213,"date":"2020-05-01T16:33:38","date_gmt":"2020-05-01T10:03:38","guid":{"rendered":"http:\/\/thechinlandpost.info\/?p=13213"},"modified":"2020-05-01T22:01:45","modified_gmt":"2020-05-01T15:31:45","slug":"covid-19-le-thawngzamh-dirhmun","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/thechinlandpost.info\/?p=13213","title":{"rendered":"COVID-19 le thawngzamh dirhmun"},"content":{"rendered":"<blockquote><p>Hi thil hi zei dang case vialte nak hmanh in a biapi bikmi a si kan ti ahcun kan palh lai lo. Ziah ti ahcun, minung nunnak tluk in a biapimi a um lo. Cu ruangah mah case he pehtlaimi cu fiang hirhiar in thanh khawh ah a tha<\/p><\/blockquote>\n<p>By Philip Nun Uk Thang<\/p>\n<p><strong>Biahmaithi:<\/strong> Hakha ah COVID-19 Case 150 nak Lai nu \u2018positive\u2019 an hmuh sin in, Facebook cahmai ah ka hawile (Laimi) tampi sin in status cu tor le cheng in a kai. An cabia hi ruah phumi zong an tam, cun aukhuang sawhsawh zong cu tlawm ve hlah. Cutikah, thawngzamh phu (media) nih hin zeitindah thawngzamh ning ralrin a herh le mipi zong nih thil sining theih deuh kan herh zia kha ka hun ruat. <!--more--><\/p>\n<p>Nitlak lei ram le US ram hna hmanh ah media lei phunglam an ngeihmi hi a tling kitkhet (perfect) cu an si ve lo. Cu bantuk cun, thiamsang pawl nih Kawlram pehtlaihnak upadi hi remh a hau an ti. Nain, a zeiti sipek ah aa remh khawh hlan cu mah upadi kha zulh kan herh. Nain, media nih mah tein rian a tuannak ah mipi fahnak pek lo ding le a zulh ding timi kha aa ralrin a herh hnga.\u00a0 Media dirhmun kong hi a rak hnok tuk ve caah\u00a0 pehtlaihnak kum li chung ka cawng nain ka fiang kho ve lo, nain tutan COVID-19 case kongah ka ruahnak rak langhter ka duh ve.<\/p>\n<p><strong>Mipi nih theih duhmi<\/strong> (Public Interest)<\/p>\n<p>Atu bantuk in COVID-19 nih vawleipi a den lio ahhin, mipi nih thawngpang theih an duh tuk lio a si. Caah, thawngpang vaivuan le thawng pang dik lo a chuak lai timi cu purdah khawh ciomi a si. Keimah zong nih thawngpang dik lo le thawng vaivuan ralrin ding ka rak tial ve cang. Atu Hakha ah COVID-19 case a hun chuah taktak tikah, mah kongah hin media le pumpak nih an tialmi ah a dik lomi zong tampi a um kho (ka langhter kho lai lo).<\/p>\n<p>Kan theih ding cu, hi Case hi tial le thanh phu a si. Zei ca tiah mipi nih theih duhmi a si lengah, mipi ngandamnak lei humhimnak he dengteo bak in (direct) in aa pehtlaimi a si. Cun, mipi ngandamnak caah that-hnemnak a pe khomi thawng a si fawn. Cu ruangah tial ding a si lo ti phun cu ruah lo ding a si. Cucu media dirhmun le a rian a si.<\/p>\n<p>A hlei khun in, atu bantuk mizapi he a pehtlai mi Zawt\/Ngandamnak kong he a si caah siseh, chonh khawhmi a si ruang ah, a pehtlaihmi minung hlaithlai khawhnak (contact tracing) ngeih le tuah khawh zong a biapi. Cucu, mizapi ngandamnak kong ruah chih ahcun, media nih an tuah dingmi an rian a si ve thiamthiam hnga.\u00a0 Asinain, media nih zeitindah mipi sin ah a thanh hna (how) tuhi a rak biapi.<\/p>\n<p><strong>Pumpak covo le humhimnak sining (Individual Rights &amp; Privacy)<\/strong><\/p>\n<p>Media nih a ralrin a herh pengmi cu pumpak sining le covo kong hi a si. Hi kongah thanh an duhmi konglam (case) le an thanh duhmi minung (nu le pa, le ngakchia le kum tling sinak) cungah aa hngat hnga. A tlang pi in chim ahcun media nih thawng a thanh duhmi nu\/pa i hnatlaknak (consent) tel loin, an sining langhter phung a si lo. An covo tu cu a zei ti si hmanh ah upat peng ding a si. A tam deuh cu nu le kum tling lo hi cu, an sining thuhpiak deuh an si tawn. Cucu an pumpak covo a si.<\/p>\n<p>Media nih ngakchia kong a thanh tikah, a sining (identity) kha langhter lo ding timi cu media ethics ah a um (ram tam deuh nih zulh ciomi a si). Nain, ngakchia kum tling lo a si ai pat tiin, case a biapimi a si ahcun langhter lo awk a that lo caan a um lai (mipi humhimnak he aa pehtlaimi a si ahcun, langhter a hau).<\/p>\n<p>Mipi nih covo an ngeihmi cu an pumpak sining (identity) kong thuh piak kha a si. Tahchunhnak ah keimah nih thawng pakhat khat kha media sin ah ka pek tikah, ka min langhter lonak covo ka ngei. Hi zawn ah hin, a cunglei chim cia bang in ngakchia le nu kong a si ahcun, an sining (identity) kha langhter lo ding hi media nih a zulh awk ah a thami a si.<\/p>\n<p>Pumpak humhimnak sining (individual privacy) timi hi mah bak a si tiah langhter a har. Nunphung a dang lengluangmi cung zongah tampi a hngat. A tlang piin kan langhter ahcun, minung pakhat a pumpak sining (data) pawl kha a si. Tahchunhnak, palek nih na phone kha awn in zoh ding a si lo\u2500Khakha na privacy a si. Pumpak nih humhimnak le runvennak nawl na ngeihmi a si. Cun, nawlngeitu zong nih zunput le thil thlennak khan tibantuk phun ah CCTV chiah phung a si lo.<\/p>\n<p>Tutan COVID-19 case ah hin cun privacy an hnorsuanmi ka hmu lo (ka va rel le zoh dih thlu lo zong a si kho).<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/thechinlandpost.info\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/95666656_227401838711062_3047718882119778304_n.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter wp-image-13201 \" src=\"https:\/\/thechinlandpost.info\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/95666656_227401838711062_3047718882119778304_n.jpg\" alt=\"\" width=\"912\" height=\"684\" srcset=\"https:\/\/thechinlandpost.info\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/95666656_227401838711062_3047718882119778304_n.jpg 720w, https:\/\/thechinlandpost.info\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/95666656_227401838711062_3047718882119778304_n-300x225.jpg 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 912px) 100vw, 912px\" \/><\/a><\/p>\n<p><strong>COVID-19 he Zoh Chunhnak <\/strong><\/p>\n<p>Kan theih cio bangin, COVID-19 pi cu 2020 January 30 ah ramkip nih lakhruak in a herh bantuk in cawlcangh a herhmi (Public Health Emergency of International Concern or PHEIC) a si tiah WHO nih vawlei pi a thanh. Cun, 2020 March 11ah WHO Director-General, Tedros Adhanom Ghebreyesus nih vawlei pumpi ah i chawnh cuahmahmi (pandemic) a si tiah a chim than, a thanh than. Cuticun, vawlei cung ram tampi ah a karh ciammam i Kawlram ah 2020 March 23 ah zawtnak rungrul hmuh a si ve.<\/p>\n<p>Hi thil hi zei dang case vialte nak hmanh in a biapi bikmi a si kan ti ahcun kan palh lai lo. Ziah ti ahcun, minung nunnak tluk in a biapimi a um lo. Cu ruangah mah case he pehtlaimi cu fiang hirhiar in thanh khawh ah a tha. Nain, COVID-19 ral he aa pehtlai lomi kong __ tahchunhnak ah a muichia maw, aa dawh, fim cawnnak zeitluk dah a si, a sifak maw a rum, darling pazeizat dah a ngeih, tbk. Mah hi tu cu media nih a khua min le a kal umnak hmunhma kong an langhter ahcun, thil dik a si ko.<\/p>\n<p>Mifir le lainawng pawl khi media nih an langhter hna tikah an hmai an hnawhpiak tawn hna. Media an i lo cio lo, nain a tam deuh nih cun an hnawh piak hna. Tutan COVID-19 positive case hi fir le lai nawn a si lo. Sual zong a si lo, zawtnak cu aho sin poh ah a tlung khomi a si. Media ah a min le a khua min a langh ahcun fahsak ding le ning zah ding zeihmanh a um lo. Cun, cozah hrimhrim nih, thawng zamnak \u2018News Release\u2019 ah a min a langhtermi a si ve. Cucu, mipi nih an theih ah cun pei ralrin ding an theih fom lai cu. Mifir cu an tlaih i, thong ah an khumh ahcun a dih, mipi caah harnak a pe kho ti lo. Nain, COVID-19 cu ti khan a si ve ti lo. Mifir he tahchunh si loin, an sining aa dantuknak kha ka langhter bia a si.<\/p>\n<p>Cu zawtnak a ngei kho men tiah khumh-erhmi (quarantine) mi pawl cu an min le sining taktak langhter dingah ka ruat lo. Zeicatiah anmah cu zawtnak a ngeimi an si rih lo. Cu ruangah an sining thuh piak rih ding an si. Zei he dah aa lawh ti ahcun, mifir a si theih komi kha, biaceih zung nih mifir tiah a fehter hlan cu, media nih mifir pa tiah a langhter phung a si lo. An pumpak covo (privacy) zong ruah piak rih an herh.<\/p>\n<p>Tutan case kongah Facebook ah a lang ngaimi cu, a than an chiat ti a si. Cucu pehtlaihnak upadi 66 D ah a lang __ mi pakhat khat thangchiat ahcun thong kum hnih le tangka dantat khawh a si. Mah upadi hi remh a herhmi cu a si. Atu bantuk mi zaapi ngandamnak he dengteo tein aa pehtlaimi\u00a0 ahcun \u2018thangchiat si ee, privacy an buar ee, tbk\u2019 pawl hi thuk deuh in kan ruah a herh tiah ka ruah.<\/p>\n<p><strong>Biadonghnak <\/strong><\/p>\n<p>Tutan thil biapi tuk a chuah tikah, Facebook ah zumzainak a tam cu khuaruah har awk a um lo. A zei ah kan va zaizum cio ah, media nih cun a dikmi kha dikthlir tein thanh ding a si. Media tha le tha lo tahnak cu zeitluk in dah a caan he aa tlak in thawng dik kha dikthlir tein a kan thanh khawh, zeitluk in dah mipi theih duhmi le pumpak covo a ruanter khawh timi hi a si hnga.<\/p>\n<p>Kawlram pehtlaihnak upadi (telecommunication law) ah rampi humhimnak le upadi ah fehternak caah a hnorsuang khotu thil he pehtlaiin a herh bantuk in nawl ngeitu nih mipi aho poh kha halnak le dot-hlat le zohfelnak nawl a ngeih tiah a um (Chapter 10, section 75: a suallam sawhsawh in ka leh). Rampi humhimnak timi khi ral lei humhimnak lawng si loin ngandamnak lei humhimnak in na zoh ahcun, tutan thil cang ah hin, media rian a si ko timi na hmuh khawh lai.<\/p>\n<p>Mahtu cu media nih a dik lomi thawng a thanh sual ahcun kum khat thong le tangka dantat khawh a si (Chapter 18, section 68 a). Cu ruangah tutan COVID-19 positive case ah a dik loin thawng thanh sual lo ding tuhi media nih aa ralrin bak ding a si.\u00a0 Cozah theihpi nak tha tein a ngei mi silo mi, Laisan ngei loin media tuan ahcun, kum 5 nak tam lo thong he tangka dan he tat khawh a si (Section 65, Chapter 18). Cu ruangah media nih cun a sining tein, tuan ding a si ve. Cun mipi zong nih media dirhmun hi theih deuh kan herh ko tiah ka ruah.#<\/p>\n<p><strong><em>Catialtu Philip Nun Uk Thang hi Philippines i Central Luzon State University in Development Communication cawnnak in a dihmi a si. A tulio Chin Human Rights Organization ah Project Officer a tuan lio mi a si i atulio Covid-19 in kilvennak le humhimnak caah biatak tein a cawlcangmi a si. ~ Editor\u00a0<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Hi thil hi zei dang case vialte nak hmanh in a biapi bikmi a si&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":13214,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[14],"tags":[],"class_list":["post-13213","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-health"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13213","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=13213"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13213\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13219,"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13213\/revisions\/13219"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/13214"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=13213"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=13213"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=13213"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}