{"id":13571,"date":"2020-06-18T18:08:02","date_gmt":"2020-06-18T11:38:02","guid":{"rendered":"http:\/\/thechinlandpost.info\/?p=13571"},"modified":"2020-06-18T18:08:02","modified_gmt":"2020-06-18T11:38:02","slug":"minung-le-hmunthur","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/thechinlandpost.info\/?p=13571","title":{"rendered":"Minung le Hmunthur"},"content":{"rendered":"<p>Thingkung le saram nih an chuahpi mi thurhnawm pawl cu anmah tein an tlo i an thumaan. Pakhat le khat tthathnemhnak an i pe lehlam. Minung nih chuahpi mi bal pawngkam caah ral an si. Minung hi hmunthur chuahpitu <em>kampani<\/em> kan si. Kan kalnak hmun kip ah hmunthur kan chuahpi. Hmunthur nih a kan zulhdawi peng. Kan tthancho rualrual in kan hmunthur a karh chinchin. Hmailei zong ah a karh chin lengmang lai ti cu elawk ttha lo in a fiang. Tikah, zeitindah kan hmunthur pawl ningcang ngei tein kan i fimtawl khawh lai? Zei pawl dah dawntu an si i zeitidah lam kan kawl lai ah a tthat lai? tihi ruah lo awk a ttha lo mi a hung si.<\/p>\n<p><!--more-->Hmunthur ti tik ahhin innchung chuak hmunthur, sehzung chuak thurhnawn, cinthlaknak hmun in chuak mi thurhnawn tbk in a phunphun in tthen khawh an si hnga. Phundang in cun minung nih kan herh tilo mi, hmantlak lo hnawmtam pawl kha hmunthur tiah a fawinak in kan fianter khawh. Tahchunhnak ah, cawhnuk bawm hman cia mi, <em>palasitik<\/em> (plastics) bawm, herh tilo mi catlap, a tlo cang\/a thuman mi tirawl tbk kha hmunthur tiah kan i fiang bik cio lai dah. Kum khat hnu kum khat hmunthur a karh chin lengmang ti si. Tahchunhnak ah, World Bank nih a tuak mi ah Kawl ram chung ah <em>5,616 tons<\/em> lengmang nikhat ah thurhnawm pawl minung nih an chuah. A ralai mi 2025 ah cun ni khat ah <em>21,012 tons<\/em> tiang a phan te kho tiah a ruah damh. Cu chung ah, zatuak 55 (55%) hrawng cu Yangon, Mandalay le Naypidaw in a si a ti. A fiang mi cu kan tthangcho deuhdeuh, kan hmunthur a tam deuhdeuh.<\/p>\n<p>Felfai tein tawlrel lo ahcun minung, pawngkam, le saram ca tiang ah tthatlonak a pek khawh. Ti hram a thurhnawmter, zawtnak a chuahpi khawh, inn zuat le ramlak saram &#8211; ti chung saram le tlang saram pawl caah sivai tthalo a si khawh pin ah pawngkam rawhralnak tiang zong a chuahpi khawh. Tahchunhnak ah, hmunthur ttha tein fimtawl lo le duh paoh in hlonhnak nih luti luannak a phih dih tikah Ghana ram khuahlipi Accra khua cu 2011 lio ah tilianhnak (flooding) fakpi in a rak tuar. A thilo le hliamh a tuar mi tampi an um pin ah an nun pawcawmnak tiang fakpi in a rak hnursuan hna.<\/p>\n<p>Hakha khuahlipi zong kum khat hnu kum khat a tthangcho. Inn le lo a karh deuhdeuh bantuk in minung zong aa tam deuhdeuh. Lawmh a um hringhran! Kan tthancho rualrual in kan duhherh a tam deuhdeuh. Kan hman mi a tam deuhdeuh. Tikah, hmunthur tam deuhdeuh kan chuahpi ve. Cu caah, hmunthur tawlrelnak le fimtawlnak kong ah biatak in cawlcangh a hau chin lengmang. Tthal ruah thawh fatin hmunthur nih khua chung hmun kip ah tii luannak a kham peng tikah harnak tampi a kan pek. Khat lei cun luti luannak tuah mi pawl hi dikfel (standard) tein tuah mi an si maw, silo ti zong cu ruah ding a hung um ve. Hmanhseh, a fiang ko mi cu minung nih kan hmunthur pawl luti hor le a kenkip ah duhpoah in ka hlonh hna ticu elawk ttha lo in a lang. Zeitindah cu harnak (problem) kan hmetter khawh lai tihi ruah lo awk a ttha lo.<\/p>\n<p>Pawngkam kilvennak kong he pehtlai in <em>Kollmuss<\/em> le <em>Agyeman<\/em> nih chunglei sining (internal factor) le lenglei sining (external factor) hi an biapi veve an ti. Chunglei le lenglei thil pahnih an i bawmh le an kaltti, siloah, pehtlaihnak an ngeih tikah pawngkam dawt thiamnak le kilven duhnak lungthin a kai deuh i hmual a ngei an ti. Cucu hmunthur pawl ningcang deuh in hmailei ah kan fimtawl khawh nakding ah bawmtu a si lai tiah ka ruah. Chunglei le lenglei sining cu zeidah an si.<\/p>\n<ol>\n<li><strong>a) Chunglei thil (internal factor):<\/strong> Chunglei in thlennak tuah kha chim duh mi a si. Phundang cun lungput\/ziaza thlen kha a si. Tuahkel ziaza thlen bal a har. Cu thlen khawh nakding ah hngalhtheihnak (awareness) nih a dawi a hau ti a si. Kan tonmi thil in maw, chungkhar in maw, bu chung in maw, hawile siloah saya\/ma te sin in maw, cawnnak (formal and informal education kha a huap) in maw hngalhtheihnak cu an ra tawn ti a si. Tikah, ruah ding a um mi cu hmunthur kong ah zeitluk indah mizapi nih hngalhtheihnak kan ngeih ti kha a si hnga. Tck, ah mizapi nih hmunthur ttihnung a sinak, pawngkam le minung harnak a pek khawhnak, 3Rs timi &#8220;hman mi tlawmter deuh (reduce), hman awk tlak mi hman tthan (reuse), kirter awk ttha mi kirter tthan (recycle)&#8221; tibantuk zeitluk indah kan pemh i kan hngalh. Phundang cun, hmunthur felfai le ningcang tein kilven le fimtawl a biapitnak zeitluk tiang dah mizapi sinah theihhngalhnak hram a thlak cang tiah biahal ding a si hnga.<\/li>\n<li><strong>b) Lenglei thil (external factor):<\/strong> Lungput\/ziaza tlennak kan ngeih mi kha lenglei in dirkamh le hmunhma sersiam piak kha chim duh mi a si. Phundang cun, chunglei thlennak duhsah tein kan ngeih mi ziaza pawl kha a tak in kan hman khawh nakding ah lenglei in bawmh a herhnak kha a si. Tahchunhnak ah, mizapi nih hmunthur bawm\/hlonhnak hmun fawi tein an banh kho maw, hmantthan khawh mi hmunthur ningcang tein hlonh khawhnak hmunhma a um maw, tbk kha an si hna. Mah bantuk lenglei hmunhma siamremh piaknak (structural space) nih chunglei thlennak tampi a bawmh khawh. Lenglei in hmunhma sersiam piaknak nih ngalhtheihnak kan ngeih mi lungput a tthanter bantuk in khatlei ah lenglei hmunhma sersiam piaknak tha a der tikah kan hngalhtheihnak kha tthang thiam loin a donh tawn ve.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Cu caah, ningcang le sullam ngei tein kan hmunthur pawl fimtawl an si khawh nakding ah chunglei le lenglei sining pahnih hi an biapi veve. Hmunthur ttih a nunnak le felfai tein fimtawl a biapitnak kong mizapi lungthin chung ah nget tein hram a thlak khawh nakhnga ttan lak a hauh bantuk in awlzang le ningcang ngei tein hmunthur hlonh khawhnak le thleidan thiamnak hmunhma sersiam piak zong a biapi ve. Cu phak khawh nakding ah a cozah in siseh, biaknak in siseh, a leng buu in siseh, pumpak le chungkhar in hma kan laak a hau ticu kan ton mi harnak nih a fianter ngai ko. A ruang cu \u201cHmunthur a hlonh mi thongthlak\u201d timi lawng nih kan pawngkam a damter ding le a thlen khawh loding a fiang\u2026<\/p>\n<p><strong>Ngun Kam<\/strong><\/p>\n<p><strong>18\/06\/2020<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Thingkung le saram nih an chuahpi mi thurhnawm pawl cu anmah tein an tlo i&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":12772,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-13571","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-opinions"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13571","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=13571"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13571\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13572,"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13571\/revisions\/13572"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/12772"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=13571"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=13571"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=13571"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}