{"id":13845,"date":"2020-07-28T10:21:39","date_gmt":"2020-07-28T03:51:39","guid":{"rendered":"http:\/\/thechinlandpost.info\/?p=13845"},"modified":"2020-07-28T13:59:42","modified_gmt":"2020-07-28T07:29:42","slug":"nawi-le-tikham-dam","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/thechinlandpost.info\/?p=13845","title":{"rendered":"Felfai Deuh In Tuaktaan A Herhmi &#8216;Nawi le Tikham (Dam)&#8217;"},"content":{"rendered":"\r\n<p><strong>Salai SH Lian &#8212;<\/strong> A luan ciami kum 20 lengkai ahkhan a si lai dah, Zion Tipil Khrihfa Bu Sunday School ah Primary ka rak kai lio i a kan cawnpiaktu Saya Cungte (atu Rev. Ni Cung Thang) nih &#8216;Ozone&#8217; a rak kuainak kong a kan chimh. Sunday School cawnpiak pah in pawngkamh zohkhenh a biapit ning le vawleipi thil thur ruangah Ozone a rawhnak kong a rak kan chimh. A kan cawnpiaktu ahhin, Bible lawng silo in, a lenglei sining, vawilei kong a kan chim chihmi le cawnpiaktu hi kan rak uar hlei khun hna.<!--more--><\/p>\r\n<p>Cun, a bik in, Sayakyi Kaung Luai nih phu fonh caan ah, vawleicung thil sining kong minute 15 chung thawngtha chim pah in a rak tenhmi kha kan rak uar ngaingai. \u2018Kan\u2019 tiah ka ti nain, a dang nih zeitindah an rak ruah cu ka hngal kho dih ve lo. Nain, Bible ca rumro a zah in zahter (by-heart) ter nakin cun a lenglei sining an kan chimh pahmi cu kan rak uar khun.<\/p>\r\n<figure id=\"attachment_13873\" aria-describedby=\"caption-attachment-13873\" style=\"width: 960px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a href=\"https:\/\/thechinlandpost.info\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/Zion_Hakha.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-13873 size-full\" src=\"https:\/\/thechinlandpost.info\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/Zion_Hakha.jpg\" alt=\"\" width=\"960\" height=\"960\" srcset=\"https:\/\/thechinlandpost.info\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/Zion_Hakha.jpg 960w, https:\/\/thechinlandpost.info\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/Zion_Hakha-300x300.jpg 300w, https:\/\/thechinlandpost.info\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/Zion_Hakha-150x150.jpg 150w, https:\/\/thechinlandpost.info\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/Zion_Hakha-768x768.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 960px) 100vw, 960px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-13873\" class=\"wp-caption-text\">Catialtu Salai SH Lian Sunday School a rak kai nak; Zion Baptist Church, Hakha ~ Editor<\/figcaption><\/figure>\r\n<p>Cu lio ah, kan Sunday School cawnpiaktu simi Saya Cungte nih pawngkamh zohkhen ning kong siseh, hawi he chonhbiak ning, thutdirning tbk. a kan cawnpiakmi a rak tam liangluang. A Bible ca theng silo in, a lenglei kong a kan chimhmi a rak tlawm lo. Tahchunnak a rak lakmi le a kan cawnpiakmi cu &#8216;Ozone layer&#8217; timi kan mithmuh lo thli in nika a lumnak le linhnak a khammi kong kha a si. A bik in, vawlei ah ningcang tein a lum le linh khawhnak hnga khamnak in runvengtu a simi minung tuahsernak ruang ah a rawh (tlehnak) kong hi a rak kan chimhmi a si. Kan thin a rak phang ngaingai.<\/p>\r\n<p>Cun, pawngkam thil sining a thlennak le minung nih ser chommi ruang ah vawleipi a rawhning kong hi a rak kan chimh lengmang.<\/p>\r\n<p>&#8216;Ozone Layer&#8217; lila zong cu, minung thil tuahmi a that lo ruang ah a si zia a kan fianh. Cun, vawlei cung ahhin Tikham (Dam) tbk. nih mipi caah tihning a siter mi le pawngkam thilnung (biodiversity) a hrawhhral, a thah le an nunning a thlen ning le khuati a thlen ningcang kong a kan cawnpiak chihmi le chimh tawn. Cu lio tahchunhnak a lakmi tampi lak ah pakhat cu, &#8216;Nawi Dam&#8217; timi &#8216;Nawi ah Tikham&#8217; an tuah lai i tiva nganpi an ser lai timi hi a rak si. Cucu, ngakchia te kan sinain, kan ruahnak le kan hmuhning a rak kan hal. A rak kan halmi cu, kan duh le duhlo kong le kan hmuhning khi a si. A dawh ding le zoh a nuamh dingmi kong ceo khi kan chimh khawhmi cu a rak si!<\/p>\r\n<p>Cucu lio ah kan rak hmuh tawnmi pangtar Calendar ah Hakha khuatawi Nawi ah Tikham (Dam) um in zuk an cuantermi kha a si. A zoh ahcun, a rak i dawh hringhran. Kan rak uar ngaingai. Nain, kum 20 a rauh hnu tiang ah a lamtling lo. A hlawh tling kho lo! A ruang cu ka hngal lo nain, nihin ni tiang ah a tlamtling lo.<\/p>\r\n<p>Kan Saya Cungte nih a rak kan chimhmi nihin tiang ka philh khawhlo mi cu vawlei cung kip ah Dam (Tikham) umtuning, Tikham nih pawngkam sining a thlen ning, cun, nikhua a hlei in a kih le lum tiang a thlen ning kong a rak kan chimhmi kha a si. A rak kan chimhmi cu, a kaphnih in a thatnak le a chiatnak a pahnih ning tein a si. A fawinak cun, khua rak ruat kho hna seh tiah a rak kan cawnpiak.<\/p>\r\n<p>Cucu lio ah, a kan cawnpiaktu kan Saya Cungte cu zeitindah kan rak leh timi cu ka hngal tilo. Nain, kum 10 tluk a rauh hnu ah, India ram Delhi University ah Political Science cawn ding ah ka phan. Kanmah Political Science ah cawn hrimhrim dingmi leng ah a dang pahnih thim chih a rak hau. Ka rak i thimmi cu, Reading Gandhi ti a si i, Gandhi kong in, catial ning cang cawnnak a rak si.<\/p>\r\n<figure id=\"attachment_13872\" aria-describedby=\"caption-attachment-13872\" style=\"width: 1230px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a href=\"https:\/\/thechinlandpost.info\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/Nawi_Sang-Hnin-Lian_Photo.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-13872 \" src=\"https:\/\/thechinlandpost.info\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/Nawi_Sang-Hnin-Lian_Photo.png\" alt=\"\" width=\"1230\" height=\"403\" srcset=\"https:\/\/thechinlandpost.info\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/Nawi_Sang-Hnin-Lian_Photo.png 1056w, https:\/\/thechinlandpost.info\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/Nawi_Sang-Hnin-Lian_Photo-300x98.png 300w, https:\/\/thechinlandpost.info\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/Nawi_Sang-Hnin-Lian_Photo-1024x336.png 1024w, https:\/\/thechinlandpost.info\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/Nawi_Sang-Hnin-Lian_Photo-768x252.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1230px) 100vw, 1230px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-13872\" class=\"wp-caption-text\">Nawi Nel Facang cinnak le Catialtu Salai SH Lian &#8211; Editor<\/figcaption><\/figure>\r\n<p>Cun, a dang pakhat cu Pawngkamh Thilsining le a zohkhenhnak <em>(Environmental Issues)<\/em> kong ka rak i thim. Zion i Sunday School ah cawnpiak ka rak simi cu kum 10 tluk hnu ah University i Subject hmete pakhat in cawnnak caantha ka rak ngei kho than. Kan cawnmi; thil thurhnawnnak <em>(air pollution)<\/em>, hmunthur felfai tein tawlrellonak <em>(poor management of waste)<\/em>, dinti har tuknak <em>(growing water scarcity)<\/em>, dinti thur hnawmnak <em>(water pollution)<\/em>, thingram, tupi le ramhual kong <em>(preservation and quality of forests)<\/em>, pawngkam thilnung zohkhennak <em>(biodiversity loss)<\/em> tbk. kan rak cawnmi nih khua a hun ka ruahter ngaingai. <br \/><br \/>A hlei in, India ah 2003 hrawng ah fakpi in an rak buaipi mi Tikham (Dam) kong hi a rak si. India Biacaihnak zung sang bik (Supreme Court) nih &#8216;Narmada Tiva&#8217; an rak khammi a san chap dingmi kong a rak khenkhammi le a rak buaibainak nih khua a rak ka ruahter ngaingai. Dam (Tikham) tiah chimrel le cangka in, a hmete a si ko lai nain, ka mithlam ah a rak cuangmi cu Nawi Dam (Nawi Tikham) hi a rak si.<\/p>\r\n<p>Sianginn ka kai lio ah ka rak ruahmi cu Hakha i &#8216;Nawi Dam&#8217; an timhtuahmi hi zei dirhmun dah a phanh cang hnga timi ka ruat theo. A tha taktak hnga maw? Cun, hi a um bal lomi thil sining, Tlarpang (pe 6,000) cung a sannak ahhin Ti khonmi nih zeidah a chuahpi khawh. Pawngkam a hnur suang lai maw? Mizapi caah zeitlukdah that hnemnak a chuahpi lai? Cun, Hakha hi a kihter deuh lai maw? A lum ter deuh lai? tbk. ruah ding tete a rak tam liangluang mi a si.<\/p>\r\n<p>Cucu, Thawngpang sau nawn a daih hnu, kum 10 tluk a rauh than hnu ah, <span style=\"color: #3366ff;\"><em><a style=\"color: #3366ff;\" href=\"https:\/\/thechinlandpost.info\/nawi-tikham-tuah-ding-an-tharchuah-mi-cheukhat-lung-awtawm-in-an-um\/\">Nawi Dam timi thawngpang a hun leng than<\/a><\/em><\/span>. Hakha sang thar samhmi hmunhma zong Nawi Dam nih a khuh dingmi ah a tel kho men an ti ruang ah hmun zei maw zat cu an let than.<\/p>\r\n<p><em><a href=\"https:\/\/thechinlandpost.info\/nawi-tikham-tuah-ding-an-tharchuah-mi-cheukhat-lung-awtawm-in-an-um\/\"><span style=\"color: #ff0000;\"><strong>Hika ah relnak: \u2018Nawi Tikham\u2019 tuah ding an tharchuah: Mi cheukhat lung awtawm in an um<\/strong><\/span><\/a><\/em><\/p>\r\n<p>A hlan lio, an rak timhtuahmi &#8216;Nawi Dam&#8217; a tlamtlinlonak a ruang tampi ka hngal lo. Kan ngakchiat lio a rak si caah a si men lai. Nain, ka lungthin tein cun kan fimthiamnak le sining nih a tlin rih lomi cu a tuah lo zong ah a tha ko tihi ka ruahnak cu a rak si. A hlei khun in, tuchan holh cun, pawngkam thilsining zohchihnak <em>(environmental impact assessment)<\/em> le minung sining zohchihnak <em>(social impact assessment)<\/em> hi a um hnga maw? Cucun, a Dam sak lila hi tha tein kan thiamnak nih a tlin hnga maw timi hi a si.<\/p>\r\n<figure id=\"attachment_13837\" aria-describedby=\"caption-attachment-13837\" style=\"width: 1304px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a href=\"https:\/\/thechinlandpost.info\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/Nawi-Dam_Hram-Ceu.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-13837 \" src=\"https:\/\/thechinlandpost.info\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/Nawi-Dam_Hram-Ceu.jpg\" alt=\"\" width=\"1304\" height=\"978\" srcset=\"https:\/\/thechinlandpost.info\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/Nawi-Dam_Hram-Ceu.jpg 800w, https:\/\/thechinlandpost.info\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/Nawi-Dam_Hram-Ceu-300x225.jpg 300w, https:\/\/thechinlandpost.info\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/Nawi-Dam_Hram-Ceu-768x576.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1304px) 100vw, 1304px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-13837\" class=\"wp-caption-text\">Photo: Pu Thla Hre (Facebook)<br \/>Biakilh: Hi hmanthlak nih hin a tulio thil sining a fianter tilo. Hmanthlak hlun a si.<\/figcaption><\/figure>\r\n<p>A raung cu, Tikham a bohmi, a rawkralmi tampi a um theo. Vawilei hmun tampi ah hmuh khawh a si. Cucu, a ruang tampi ruang ah a si ko lai nain, lihnih ruang ahhin Tikham hi a rawkral timi hi a um theo. Cucaah, Lihnih a voi a tam chin lengmangmi Chin ramkulh ahhin tikham kong cu fak deuh in ruah a hau ko rua. <br \/><br \/>Cun, a hlei khun in atulio ah hun buaipi thanmi &#8216;Nawi Dam&#8217; cu Hakha caah thil tha tampi an timh liangluang ko lai dah. Nain, an chim bikmi cu Hakha dawhnak ding caah tihi biakhi ah a tel lengmangmi a si. A dang thanchonak le bawmchantu ding caah tiah chimrelmi vialte hi a tha mi lawngte an si kho men. Asinain, &#8220;Hakha Dawhtertu&#8221; timi dawhnak in chimrel a si ahcun, ruahnak a dang liangluang kho men. A ruang cu Dawhnak timi cu sersiam chommi a hmunhma ah silo in, a hmutu le zohtu cung ah a hngatmi a si. Dawh kan timi a dang liangluang kho men. Cucaah, kokek sining tein a duhmi le a dawhter mi um a si lai bang, serchommi &#8216;Tikham&#8217; in a dawhtermi zong cu um a si ko hnga. <br \/><br \/>Hi Nawi Tikham nih hin zeitlukdah mizapi caah thathnemnak a chuahpi lai? Cun, thil tha lo le tihnung in thinphang dirhmun a si hnga maw tbk. tiang tha tein zohfel dih a tha hnga. Dawhnak sawh men silo in, hmailei caah &#8216;Dinti&#8217; le &#8216;Electricity&#8217; mei caah an ti, a tha tuk ko hnga.<\/p>\r\n<p>Asinain, kum pi kum 5\/6 chung ah lim kho lo in, chiahmi &#8216;Timit Dinti&#8217; bang a si sual lai timi bel cun phan a um hringhran. A karlak ah a hmunhma lila kha pumpak miaknak ah a cang sual lai ti zong phan a um chinchin. Tiva lawng kham sawhsawh i santlaihter lo. Kokek sining hrawh sawhsawh khi a si sual hui hnga maw?<\/p>\r\n<p>A hlei in Nawi tiva cu khawika in dah rak luangmi a si timi cu Hakha khuasa nih cun hngalh dihmi a si ko. Hakha Dawrthar le Cawbuk sang i, kan inntaw in a luangmi a fonhmi a si; Khahrualva, Lungthava, Tivapi, a tulio Hakha hmunthur hlonhnak Fadeuva le Sacuanva hna a fonhmi a si. Thal ah cun, luti zong a luang ti lomi a si. Nain, khuapi in a thur hnawmi a luannak a si cu al awk a tha lo. Dinti bel cu hei thianh awk zong a tha kho men. <br \/><br \/>A zei poah a si ah, ahohmanh nih miphun, khua le ram, fingtlang le thingram cu kan dawt dih. Kan dawt ning bel a dang liangluang kho men. Cun, Hakha khualipi zong kan dawt dih, thangcho seh ti zong kan duh dihmi a si. Cucu al awk a tha lo. Nain, kan dawt ning bel a dang kho men. Atu bantuk kan dirhmun ahhin cun a thatnak lei silo in, a rawhralnak lei ah kan kal sual lai timi tuhi ka phanmi cu a si. Pawngkam zohkhennak, Tikham (Dam) tbk. ah thiamsang ka si hrim lo. Ka hmuhning te ka langhtermi khi a si ko. <br \/><br \/>A ruang cu a luan ciami sining zoh tik ah, cozah uktu upa thengtheng lawng silo in, khuanu\/pa kan timi dirhmun zong hi hun zohfel than ka duh. An lung a rual lo i, an dirhmun a khat lomi in thil an kalpi chung poahpoah cu thil tha hi a chuak lai tiah ka ruat lo. Atulio kan dirhmun, Cozah nih a dawt deuhmi Khuanu\/pa phukhat, amah tein a thimmi khuanu\/pa phu khat, cun, Ralkap chan in mizapi dirkamhnak he a rak cawlcangmi khuanu\/pa phu khat timi dirhmun in Hakha khua hmai kan norpi ahcun, thil tha chuah lo kan fawite.<\/p>\r\n<p>Kan nu le kan pa nih, nan kan ruahpiak ngaingai a hau! Mah pumpak min a tang sawhsawh dingmi <em>(Legacy)<\/em> caah riantuan le cawlcangh cu ngol cang ulaw a tha tuk hnga. Cucu ka tuah, cucu a tuah, cucu an tuah timi ahcun, kan pale nih rak kan buaipi tihlah ulaw a tha tuk hnga. Kan pale nih siaherhnak nganpi he nan tuahmi le nan rian cung ah kan in upat ko hna. Siaherhnak he nan tuah timi zong kan i fiangmi a tampi an um ko. Nain, ahohmanh nih fial lo khuapi thatnak caah le dawhnak caah ka tuah ko timi tlaih sawhsawh men in cun tlamtlingmi ruahnak a si men hnga lo. <br \/><br \/>Cucaah, &#8216;Hakha i Nawi Dam&#8217; hi mizapi kan caah a tha dingmi a si ko ahcun, aho nih nan tuah zong ah siseh, aho nih na tuah zong ah siseh tlam a rak tling te ko lai. Asinain, mizapi kan caah a tha dingmi a si lem lo ahcun, Hakha khualipi i a Dawhnak a simi &#8220;Nawl Neel&#8221; cu hitin vawlei dongh tiang a rak hmunte ko lai timi ruahchannak he&#8230;<br \/>+++<\/p>\r\n<p><em>Hi hmuhning tialmi capar chung ah ruahnak langhtermi le cawnpiaktu min charmi Saya Cungte (Rev. Ni Cung Thang) pumpak hursuannak pakhat hmanh a um lo~ Catialtu Salai SH Lian<\/em><\/p>\r\n<p><em>Biakilh: Hi capar cu catialtu Salai SH Lian i pumpak hmuhning in tialmi a si. The Chinland Post ruahnak le dirpi mi a si lo. The Chinland Post ah pumpak ruahnak le hmuhning zalong tein rak tial ve. ~ Editor\u00a0<\/em><\/p>\r\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Salai SH Lian &#8212; A luan ciami kum 20 lengkai ahkhan a si lai dah,&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":13876,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,7],"tags":[],"class_list":["post-13845","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-chin","category-opinions"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13845","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=13845"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13845\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13878,"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13845\/revisions\/13878"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/13876"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=13845"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=13845"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/thechinlandpost.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=13845"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}